Diyabetik ayak belirtileri çoğu zaman yara oluşmadan önce başlar: ayak parmaklarında uyuşma ve karıncalanma, deride kuruluk ve çatlak, renk ya da ısı değişikliği, nasırın içinde koyulaşma bu erken işaretlerdendir. 14 Kasım Dünya Diyabet Günü öncesinde hazırladığımız bu yazıda, bu işaretleri nasıl fark edeceğinizi, hangisinde vakit kaybetmeden hekime gitmeniz gerektiğini ve günlük ayak kontrolünü anlatıyoruz.
Diyabetik Ayak Nedir?
Diyabetik ayak, uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin ayaktaki sinirleri, damarları ve deriyi etkilemesiyle ortaya çıkan sorunların genel adıdır. His azalması, dolaşımın zayıflaması ve enfeksiyona yatkınlık bir araya geldiğinde küçük bir sürtünme ya da çatlak fark edilmeden yaraya dönüşebilir. Diyabetik ayak yarası bu zincirin son halkasıdır.
Bu mekanizmaları diyabetik ayak bakımı rehberimizde ayrıntılı anlattık. Bu yazının odağı farklı: yara henüz yokken ayağın verdiği sinyaller.
Bu sinyallerin önemli bir özelliği var. His kaybı olan ayakta çoğu zaman ağrı yapmazlar. Ağrı bir alarm gibi çalışır; alarm sustuğunda sorunu fark ettiren şey göz olur. Belirtileri bilmek, bu yüzden “nasıl olsa acırsa anlarım” demekten çok daha güvenilirdir.
Diyabetik Ayakta İlk Belirtiler Nelerdir?
İlk belirtiler çoğunlukla sinirlerle ilgilidir: ayak parmaklarından başlayan uyuşma, karıncalanma, iğnelenme ya da yanma hissi. Bu şikâyetler genellikle iki ayakta birden görülür, parmak uçlarından yukarı doğru yayılır ve geceleri artabilir. Zamanla his azalır; kişi ayakkabının vurduğunu, suyun sıcaklığını ya da bir taşı fark etmez.
Sinirlerle ilgili belirtilerin yanında deride, tırnakta ve dolaşımda da işaretler görülebilir:
- His değişikliği: Uyuşma, karıncalanma, yanma, ayakta çorap varmış gibi bir his ya da tam tersine dokunmaya aşırı hassasiyet.
- Deride kuruluk ve çatlak: Terlemeyi düzenleyen sinirler etkilendiğinde ayak derisi kurur. Özellikle topukta derin çatlaklar oluşabilir.
- Renk değişikliği: Ayağın soluk, morumsu görünmesi ya da bir bölgede kızarıklık.
- Isı farkı: Bir ayağın ya da ayağın bir bölümünün diğerinden belirgin şekilde sıcak veya soğuk olması.
- Nasır ve sertleşme: Aynı noktada hızla kalınlaşan nasır, özellikle ayak tabanında ve parmak uçlarında.
- Tırnak değişiklikleri: Kalınlaşma, sararma, batma eğilimi ve tırnak kenarında kızarıklık.
- Dolaşım işaretleri: Ayak ve bacakta kılların azalması, derinin incelip parlaklaşması, yürürken baldırda kramp benzeri ağrı olması ve dinlenince geçmesi.
- Şekil değişiklikleri: Çekiç parmak gibi yeni basınç noktaları yaratan değişiklikler.
Bu belirtilerin hiçbiri tek başına tanı anlamına gelmez. Uyuşma ve yanma; B12 eksikliği, bel fıtığı, tiroid sorunları gibi başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Nedeni araştırmak, sinir ve damar değerlendirmesini yapmak hekimin işidir.
Nasır İçinde Koyulaşma Neden Önemli Bir Belirtidir?
Diyabetli ayakta nasırın içinde kahverengi, kırmızı ya da siyah bir leke görülmesi, derinin altında kanama olduğunu ve yaranın başlamak üzere olabileceğini gösterebilir. His kaybı nedeniyle bu bölge ağrımayabilir. Bu bulgu evde izlenecek bir durum değildir; hekim değerlendirmesi gerektirir. Nasırın rengindeki değişiklik, ayağın verdiği erken uyarılardan biridir.
Nasır, deriyi basınca karşı korumak için kalınlaşır. Ancak diyabetik ayakta kalınlaşan nasır, altındaki dokuya bastırmaya başlayabilir. Her adımda aynı noktaya binen yük küçük damarları zedeler, kan nasırın içine sızar ve dışarıdan koyu bir leke olarak görünür. Bu aşamada nasırı kesmek ya da asitli bir ürünle sökmeye çalışmak açık yaraya yol açabilir.
Nasırınızda koyu bir nokta, nemlenme, akıntı ya da çevresinde kızarıklık fark ederseniz nasıra dokunmayın ve hekime gösterin. Evde nasır kesmenin neden riskli olduğunu nasır kesilir mi yazımızda anlattık.
Diyabetik Ayak Belirtileri Ne Anlama Gelebilir?
Aşağıdaki tablo, diyabetli ayakta sık görülen işaretleri ve her biri için atılması gereken ilk adımı özetler. Tablo tanı koymak için değil, hangi bulgunun ne kadar acil olduğunu ayırt etmenize yardımcı olmak için hazırlandı. Her durumda son kararı sizi takip eden hekim verir.
| Belirti | Neyle ilişkili olabilir? | İlk adım |
|---|---|---|
| Parmaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma | Sinirlerin etkilenmesi (nöropati) veya başka nedenler | Hekiminize bildirin; neden araştırılsın |
| Topukta derin çatlak | Kuruluk, terlemenin azalması | Düzenli nemlendirme; kanayan ya da kızaran çatlakta hekim |
| Nasırın içinde koyu leke | Nasır altında kanama, yara öncesi bulgu | Nasıra dokunmadan hekime başvurun |
| Ayakta ısı artışı, şişlik, kızarıklık | Enfeksiyon ya da eklem ve kemiklerle ilgili bir sorun | Beklemeden hekime başvurun |
| Soğuk, soluk ayak; yürürken baldır ağrısı | Dolaşımın azalması | Hekim değerlendirmesi (damar) |
| Kalın, sararmış tırnak | Tırnak mantarı veya kalınlaşma | Tanı için hekim; inceltme için podolojik bakım |
| Tırnak kenarında kızarıklık, akıntı | Batık tırnak, iltihap | Hekime başvurun |
| Parmak arasında beyazlaşma, soyulma | Mantar ya da nem | Tanı ve ilaç için hekim; parmak aralarını kuru tutun |
| Parmakta morarma, siyahlaşma | Ciddi dolaşım sorunu | Acil olarak hekime başvurun |
Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?
Diyabetli bir kişide ayakta açık yara, yayılan kızarıklık, şişlik, ısı artışı, akıntı ya da parmakta renk koyulaşması varsa beklemeden hekime başvurulmalıdır. Ağrı olmaması durumun hafif olduğunu göstermez. His kaybı olan ayakta ciddi sorunlar bile az ağrı yapabilir; karar ağrıya göre değil, görülen bulguya göre verilmelidir.
- Küçük de olsa kapanmayan, büyüyen ya da akıntı yapan bir yara
- Ayakta veya bacakta yayılan kızarıklık, şişlik ve ısı artışı
- Ateş, titreme ya da kan şekerinin açıklanamayan şekilde yükselmesiyle birlikte ayak şikâyeti
- Parmakta ya da ayağın bir bölümünde morarma, siyahlaşma
- Ayaktan gelen kötü koku
- Nasırın içinde koyu leke ya da nasırdan sıvı gelmesi
- Ayağın şeklinde kısa sürede ortaya çıkan değişiklik; belirgin ağrı olmadan gelişen şişlik ve sıcaklık
- Ani başlayan şiddetli ağrı, soğuk ve soluk ayak
Diyabetik ayak yarasının ve enfeksiyonun tedavisini hekim yürütür. İlk başvuru noktası sizi takip eden iç hastalıkları ya da endokrinoloji hekimidir; gerekirse yara bakımı, damar cerrahisi, ortopedi veya enfeksiyon hastalıkları bölümlerinden de görüş ister. Gece ya da hafta sonu hekiminize ulaşamıyorsanız ve yayılan kızarıklık, ateş veya parmakta siyahlaşma varsa acil servise başvurun.
Hiçbir şikâyetiniz olmasa bile ayaklarınızın hekim tarafından düzenli aralıklarla muayene edilmesi önerilir. Bu aralığı his kaybı, dolaşım durumu ve geçirilmiş yara öyküsüne göre hekiminiz belirler.
Günlük Ayak Kontrolü Nasıl Yapılır?
Günlük ayak kontrolü, her gün aynı saatte ayağın üstüne, tabanına, topuğuna, parmak aralarına ve tırnaklarına iyi ışıkta bakmaktır. His kaybı olan ayakta sorunu ilk fark ettiren çoğu zaman ağrı değil, gözdür. Birkaç dakika süren bu alışkanlık, diyabetik ayak belirtilerini yara oluşmadan yakalamanın pratik bir yoludur.
- Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın. Suyun sıcaklığını ayağınızla değil, dirseğinizle ya da bir termometreyle kontrol edin.
- Ayaklarınızı, parmak aralarıyla birlikte iyice kurulayın.
- Tabanınızı görmek için ayna kullanın; göremiyorsanız bir yakınınızdan yardım isteyin.
- Kızarıklık, kabarcık, kesik, çatlak, nasırda koyulaşma ve renk değişikliği arayın.
- İki ayağın sıcaklığını elinizin tersiyle karşılaştırın; tek taraflı sıcaklık önemlidir.
- Tırnak kenarlarına bakın: kızarıklık, şişlik ya da batma var mı?
- Çıkardığınız çoraplarda kan veya akıntı izi olup olmadığını kontrol edin.
- Ayakkabınızı giymeden önce elinizle içini yoklayın; taş, kıvrılmış astar ya da çıkıntı olup olmadığına bakın.
Nemlendiriciyi ayağın üstüne ve tabanına sürün, parmak aralarına sürmeyin. Parmak arasında kalan nem mantar için uygun ortam oluşturur. Kontrol sırasında fark ettiğiniz değişiklikleri tarihleriyle not etmek, hekim randevusunda işinizi kolaylaştırır.
Diyabette Tırnak Kesimi Nasıl Olmalı?
Diyabette tırnaklar düz kesilmeli, çok kısa bırakılmamalı ve köşeler derinden alınmamalıdır. Tırnak kenarındaki küçük bir kesik ya da batma, diyabetli ayakta enfeksiyonun başlangıç noktası olabilir. Görme sorunu, his kaybı ya da kalınlaşmış tırnak varsa tırnak kesimini evde yapmamak daha güvenlidir.
- Tırnağı parmak ucu hizasında, düz kesin; keskin kalan köşeyi hafifçe törpüleyin.
- Tırnak etini kesmeyin, kütikülü itmeyin ya da koparmayın.
- Kalın tırnağı zorla kesmeye çalışmayın; makas kayarak deriyi kesebilir.
- Batma eğilimi olan tırnakta köşeyi derinden almayın; bu, batmayı artırır.
Adım adım kesim tekniğini ayak tırnağı nasıl kesilir yazımızda anlattık.
Podolojik Bakım Bu Süreçte Ne Yapar, Ne Yapmaz?
Podolojik bakım diyabetik ayakta koruyucudur: yara oluşmadan önce nasır, kalın tırnak ve batma eğilimi gibi risk kaynaklarını güvenli şekilde azaltmayı amaçlar. Diyabetik ayak yarasının, enfeksiyonun ve dolaşım sorunlarının tedavisi ise hekime aittir. Bu işlemler hekim tarafından sağlık kuruluşunda yapılır; PODOES’te uygulanmaz.
Podolojik bakımın kapsamındakiler:
- Nasırlı ve sertleşmiş deriyi steril ve tek kullanımlık setle kademeli ve kontrollü olarak inceltmek
- Kalınlaşmış tırnağı frezeyle inceltmek ve tırnağı düzgün kısaltmak
- Batma eğilimi olan tırnakta uygun durumlarda tırnak teli (ortez) uygulamak
- Basınç noktalarını azaltan koruyucular ve ayakkabı seçimi konusunda bilgilendirmek
- Bakım sırasında yara, renk değişikliği veya enfeksiyon bulgusu fark edildiğinde kişiye beklemeden hekime başvurmasını önermek
Podolojik bakımın kapsamı dışında kalanlar:
- Diyabetik ayak yarasına tanı koymak, yarayı tedavi etmek ya da pansuman planlamak
- İlaç, antibiyotik ya da krem önermek
- Açık yara, akıntı veya yayılan kızarıklık varken bakım uygulamak; bu durumda önce hekim değerlendirmesi gerekir
- Sinir ve damar testleri yapmak
Bakımın nasıl yapıldığını diyabetik el ve ayak bakımı sayfamızda bulabilirsiniz.
Diyabetiniz varsa ve nasır, kalın tırnak ya da batma eğilimi gibi yara riskini artıran sorunlarınız için düzenli bakım düşünüyorsanız, hekim takibiniz sürerken PODOES’te koruyucu podolojik bakım bu planın bir parçası olabilir. Bilgi almak için Ümraniye veya Sefaköy sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Diyabetik ayak nasıl başlar?
Çoğunlukla sessiz başlar. Parmak uçlarında uyuşma, karıncalanma veya yanma, deride kuruluk ve topukta çatlak ilk fark edilen işaretlerdendir. His azaldıkça ayakkabının vurduğu yer ya da küçük bir kesik hissedilmez. Bu nedenle diyabetli kişilerin ağrı beklemeden ayaklarını her gün gözle kontrol etmesi önerilir.
Diyabetik ayak yarası nasıl anlaşılır?
Kapanmayan, büyüyen, akıntı yapan ya da çevresi kızaran her yara hekim tarafından değerlendirilmelidir. Yara bazen kalın bir nasırın altında gizlenir ve dışarıdan yalnız koyu bir leke ya da çorapta kan izi olarak görülür. Ağrı olmaması yaranın önemsiz olduğu anlamına gelmez; evde pansumanla idare etmeye çalışmayın.
Şeker hastalığında ayak yarası belirtileri nelerdir?
Yara oluşmadan önce nasırda koyulaşma, bir bölgede kızarıklık ve ısı artışı, kabarcık veya kanayan çatlak görülebilir. Yara açıldığında akıntı, kötü koku, çevrede şişlik ve bazen ateş eşlik eder. Şeker hastalığında bu bulgulardan biri varsa beklemeden hekime başvurun; yaranın tedavisini hekim planlar.
Ayaklarım uyuşuyor, bu diyabetik ayak belirtisi mi?
Olabilir, ama yalnız uyuşmaya bakarak bu sonuca varılamaz. Diyabette uyuşma genellikle iki ayakta, parmak uçlarından başlar. B12 eksikliği, bel fıtığı, tiroid sorunları ve bazı ilaçlar da benzer şikâyet yapabilir. Nedeni hekim araştırır. Diyabetiniz varsa yeni başlayan uyuşmayı bir sonraki kontrolü beklemeden hekiminize bildirmeniz yerinde olur.
Diyabetli ayakta nasırı kendim alabilir miyim?
Önerilmez. Jilet, makas ya da bıçakla nasır kesmek ve asitli nasır bantları veya kremleri kullanmak, his kaybı olan ayakta fark edilmeyen yaralara yol açabilir. Nasır, ponza ya da törpüyle hafifçe yumuşatılabilir. Kalın nasırların steril koşullarda podolog tarafından inceltilmesi daha güvenlidir. Nasırda koyu leke varsa önce hekime gidin.
Diyabetliler ayak kontrolünü ne sıklıkla yaptırmalı?
Günlük kontrolü kişi kendisi yapar. Bunun dışında ayakların hekim tarafından düzenli aralıklarla muayene edilmesi önerilir; aralığı his kaybı, dolaşım durumu ve geçirilmiş yara öyküsüne göre hekim belirler. Podolojik bakımın sıklığı da nasır ve tırnak durumuna göre kişiden kişiye değişir ve ilk değerlendirmede planlanır.
